Zaginieni sąsiedzi

Zaginieni sąsiedzi

Żydzi sochaczewscy podczas okupacji hitlerowskiej 1939 -45 r.

Getto sochaczewskie
1940-1941



Wybuch II wojny światowej we wrześniu 1939 roku otworzył ostatni rozdział w blisko 500 letniej historii sochaczewskich Żydów. Wedle spisu ludności z 1931 r. zamieszkiwało Sochaczew 13.000 ludzi z czego ok. 4000 Żydów.

Podobnie jak podczas I wojny światowej, znaczna część mieszkańców pochodzenia żydowskiego opuściła miasto zagrożone bezpośrednimi działaniami wojennymi . Wielu Żydów już do Sochaczewa nie wróciło, w obawie o swoje życie uciekali przede wszystkim na tereny wschodniej Rzeczypospolitej, zajęte po 17.IX.1939 r. przez Związek Radziecki.

Po zajęciu Sochaczewa przez Niemców losy Żydów sochaczewskich potoczyły się podobnie jak wszystkich innych na terenie Generalnej Guberni.

Rozporządzeniem z 26 października 1939 r. wprowadzono przymus pracy dla ludności żydowskiej, zatrudnianej głównie do prac porządkowych na terenie miasta- odgruzowywania i rozbierania zniszczonych w czasie działań wojennych budynków, czyszczeniu kanałów. Żydzi pracowali również przy rozbiórce zniszczonego w 1939 r. głównego mostu na Bzurze.

W styczniu 1940 r. w miejsce Zarządu Gminy powołano Żydowską Radę Starszych- tzw. Judenrat.
W początkach marca 1940 r. starosta powiatu Sochaczew-Błonie- Karl Adolf Pott, wydał „Zarządzenie policyjne dotyczące „przenoszenia epidemii tyfusu plamistego przez Żydów”, w którym zabronił Żydom przyjazdu na teren powiatu uchodźcom żydowskim z terenów wchłoniętych do Rzeszy. Żydom zabroniono też korzystać z przejazdów kolejka wąskotorową.

W dniu 2 października 1940 r. Gubernator Dystryktu Warszawskiego Ludwig Fiszer, wydał starostom powiatowym nakaz rozpoczęcia i przeprowadzenia do 15 listopada 1940 r. przesiedleń mających na celu tworzenie gett dla ludności żydowskiej.

Getta stanowiły etap przejściowy w akcji totalnej zagłady Żydów europejskich i jedną z podstawowych form hitlerowskiej polityki ostatecznego "rozwiązania kwestii żydowskiej" (Endlosung der Judenfrage). Choroby i głód powodowały wysoką śmiertelność w gettach, która osiągnęła poziom około 25% mieszkańców. W niektórych gettach stosowano masowe egzekucje, między innymi w Wilnie. Jednocześnie ludność żydowską wykorzystywano do niewolniczej pracy na rzecz niemieckiego przemysłu zbrojeniowego.

Getto sochaczewskie zostało założone w styczniu 1941 r. Przeniesiono na jego teren ok. 3000 ludności żydowskiej był on umiejscowiony w centrum miasta w kwadracie ulic- Staszica, Toruńska, Farna, pl. Kościuszki. Całość powierzchni wynosiła około 10.000m2, obszar otoczony był drutem kolczastym.
Ofiary wśród zamkniętych na tym niewielkim obszarze ludzi były znaczne. Niemcy stosowali wobec ludności żydowskiej terror , panował dotkliwy głód i choroby. Skupienie na niewielkiej powierzchni o prymitywnej zabudowie tak dużej liczby ludzi uniemożliwiło utrzymanie higieny, co w krótkim czasie doprowadziło do epidemii chorób zakaźnych.


18 stycznia 1941 r. 900 Żydów sochaczewskich zostało przewiezionych do getta w Żyrardowie, 24 stycznia zaś, poszerzono sochaczewską dzielnicę żydowską o ulice Bożniczą i Koszarową.

Polscy mieszkańcy Sochaczewa nie byli obojętni na tragedię swych żydowskich sąsiadów sprzed wojny, znajomych czy przyjaciół. Pomoc uwięzionym Żydom przybierała różne formy- min. organizowano paczki żywnościowe, które często przerzucano przez ogrodzenie. Prowadzono także okupacyjny handel, który ze względu na wprowadzony od 27 stycznia 1941 r. zakaz wchodzenia Polakom na teren Getta, odbywał się w konspiracji.

31 stycznia wydano rozporządzenie o likwidacji getta sochaczewskiego i przeniesienia zamieszkującej je ludności do Warszawy. Odpowiedzialnością za wysiedlenie został obarczony Judenrad. Każdemu z Żydów pozwolono zabrać ze sobą 25 kg bagażu i żywność na 2 dni. Klucze od opuszczonych żydowskich mieszkań miały zostać przekazane burmistrzowi, którym w tamtym okresie był Juliusz Prause.

W dniach 15-16 lutego 1941 r. Niemcy przystąpili do całkowitej jego likwidacji. Reszta zamieszkujących teren getta sochaczewskiego Żydów została przetransportowana do Warszawy. Po likwidacji zabudowa terenu getta została spalona i wyburzona.

Panujący w warszawskim Gettcie głód choroby i niemiecki terror powodowało iż wielu Żydów uciekało ze skazanej na zagładę dzielnicy. Uciekinierzy udawali się często w rodzinne strony i tak Żydzi sochaczewscy ukrywali się we wsiach okalających miasto. Łatwiej tu było o żywność, mogli tam często liczyć na pomoc znanych sobie osób.

W kwietniu 1941 r. gubernator dystryktu warszawskiego zakazał przebywania Żydom na terenie powiatu Sochaczew- Błonie.
15 października 1941 roku generalny gubernator Hans Frank, wydał zarządzenie zakazujące ludności cywilnej udzielania jakiejkolwiek pomocy Żydom.
W rozporządzeniu czytamy min:
„ § 4b
Żydzi, którzy bez upoważnienia opuszczają wyznaczona im dzielnicę, podlegają karze śmierci. Tej samej karze podlegają osoby, które takim Żydom świadomie daj a kryjówkę(…)”.


W praktyce za udzielanie pomocy lub schronienia Żydom przewidziana była kara śmierci dla całej rodziny. Tak restrykcyjne przepisy funkcjonowały na ziemiach polskich w Jugosławii i na okupowanych ziemiach ZSRR (w zachodniej Europie nie karano śmiercią). W listopadzie tegoż roku starosta powiatu Sochaczew-Błonie, wystosował obwieszczenie w którego treści czytamy:

„ …kto z jakichkolwiek przyczyn bądź powodów zaniecha niezwłocznego meldowania Żydów żandarmerii, schroni ich u siebie lub będzie ich wspierał, zostanie zastrzelony”.

Mimo wprowadzeniu tak bezwzględnego prawa ludność polska nadal z zasady udzielała Żydom pomocy lecz zdarzały się niestety wypadki kiedy ze strachu przed karą wydawano ich Niemcom.

Wielu Żydów ukrywało się na terenie miasta i powiatu sochaczewskiego, części z nich udało się przeżyć lecz większość została wymordowana. Polacy, którzy zostali przyłapani na pomocy Żydom faktycznie karani byli śmiercią.

Schwytanych na terenie miasta Żydów , Niemcy mordowali między innymi na cmentarzu żydowskim w Sochaczewie przy ulicy Traugutta. Żandarmi rozstrzeliwali tu Żydów z sochaczewskiego getta, a po jego likwidacji – Żydów ukrywających się na terenie miasta.

Zachowało się z tego okresu bardzo niewiele relacji.

Jedną z nich jest opis z wydarzenia dotyczącego rozstrzelania ok. 10 osobowej grupy Żydów lub Cyganów na terenie w/w cmentarza.

„ Ośmiu Niemców przyprowadziło grupę ludzi nad skarpę cmentarza od strony rzeki. Biegł tam rów strzelecki wykopany podczas obrony Sochaczewa w 1939 r. W rowie tym pogłębionym uprzednio przez skazańców, Niemcy rozstrzelali przyprowadzoną uprzednio grupę ludzi. W momencie strzelania do skazańców oderwał się od nich chłopiec w wieku ok. 12 lat i biegnąc skarpą w dół rzeki, uciekł w kierunku Boryszewa. Niemcy goniąc go strzelali, po jakimś czasie wrócili bez chłopca”.

Inne opisane wydarzenie dotyczy pojedynczej egzekucji.

„W boczną uliczkę prowadząca na cmentarz od ul. Traugutta wjechała dorożka. Na tylnym siedzeniu jechał żandarm niemiecki zaś z przodu wraz z dorożkarzem na tzw. „koźle” jechał Żyd. Po zatrzymaniu się dorożki przy cmentarzu , obaj wysiedli a dorożka odjechała z powrotem w kierunku ul .Traugutta. Hitlerowiec zaprowadził tego człowieka na środek cmentarza i kazał mu kopać dół ten w rozpaczy upadł na kolana i obejmując oprawcę począł go błagać o litość. Niemiec kopniakiem zmusił go do wykonania polecenia. Po wykopaniu dołu skazaniec stanął nad jego brzegiem a żandarm strzelił mu w tył głowy”.

O obu tych zdarzeniach opowiedzieli mieszkańcy Sochaczewa- Jerzy Kalinowski i Jan Woźniak.

Egzekucję w innej części miasta, zrelacjonowała także mieszkanka Sochaczewa- Maria Biernacka, która z okna domu na rogu ulic Traugutta i Warszawskiej zaobserwowała moment rozstrzelania dwóch młodych chłopców żydowskich u podnóża zamku sochaczewskiego. Obaj ci chłopcy, zostali zamordowani strzałem w tył głowy.

W 1942 roku Niemcy przystąpili do realizacji "Reinhard Aktion", wielkiej deportacji mieszkańców gett do obozów zagłady. Równocześnie prowadzono systematyczną likwidację gett we wszystkich okupowanych krajach Europy. Transporty kolejowe z Żydami kierowały się z całej Europy do gett położonych na okupowanych ziemiach polskich (między innymi: Łodź, Lublin i inne) i radzieckich (Mińsk, Ryga). Największe getta utworzono w Warszawie (500 tysięcy ludzi) i Łodzi (300 tysięcy ludzi). Jednocześnie wywożono Żydów z gett do obozów zagłady (Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibór, Bełżec i inne) i obozów pracy przymusowej, które faktycznie dla Żydów były obozami koncentracyjnymi. Dokonywano również masowych egzekucji na terenie gett. Celem była całkowita zagłada Żydów.

Największą akcję deportacyjną przeprowadzono w getcie warszawskim (lipiec-wrzesień 1942 r. - ponad 300 tysięcy osób wywieziono do Treblinki). Ostatnią w getcie łódzkim (sierpień 1944 r. - 74 tysięcy pozostałych mieszkańców wywieziono do Auschwitz).


W niektórych likwidowanych gettach wybuchły powstania zbrojne. Polska: Hrubieszów (kwiecień-lipiec 1943 rok), Będzin, Częstochowa, Białystok (lipiec 1943 rok) i Warszawa (19 kwietnia-8 maja 1943 rok). Ostatecznie wszystkie getta zostały zlikwidowane. Większość Żydów została bestialsko wymordowana w obozach zagłady. Polska pomoc dla gett, trudna i niebezpieczna, ograniczała się do sporadycznych kontaktów członków rodzin oraz skromnej pomocy zbrojnej AK i organizacji GL dla getta warszawskiego. Większej pomocy udzielano uciekinierom z gett (Rada Pomocy Żydom). Jednakże tylko nieliczni Żydzi zostali uratowani dzięki pomocy ludności cywilnej i organizacji konspiracyjnych.


Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą w Sochaczewie zwraca się z prośbą o pomoc do mieszkańców Sochaczewa w gromadzeniu materiału historycznego dotyczącego sochaczewskich Żydów podczas okupacji hitlerowskiej a w szczególności zbrodni dokonanych na Żydach na terenie miasta i powiatu sochaczewskiego w latach 1939- 45.



J. Wojewoda
MZS i PnB






Bibliografia :

-Armia Krajowa na ziemi sochaczewskiej- Henryk Zaczkowski , Stanisław Janicki- Sochaczew 1991.
-Miejsca walk i męczeństwa na terenie powiatu sochaczewskiego w latach 1939-45- Księga pamiątkowa- ZBOWiD Oddział w Sochaczewie- opracowali Stanisław Janicki i Henryk Zaczkowski, Sochaczew 1974 r.
-Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939-1945,pod red. Zofii Polubiec, tom I 1939-1942, KiW Warszawa 1972.
-Żydzi Sochaczewscy- Paweł Fijałkowski, MZS i PnB, Sochaczew 1989 r.
-Raporty Ludwiga Fischera Gubernatora Dystryktu Warszawskiego 1939 – 1944,
pod redakcją Maryla Borkowicz, Teresa Kowalska, K i W 1987.
-Archiwum Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą Sochaczewie.
-http://www.izrael.badacz.org/historia/szoa_getto.html