BITWĄ NAD BZURĄ 1939 - 2004

9-18 IX 1939 nad Bzurą rozegrała się największa bitwa w Kampania wrześniowa 1939, zwana BITWĄ NAD BZURĄ, stoczona przez polskie armie „Poznań” i „Pomorze" z niem. 8. i 10. A z GA „Południe". Bitwa przebiegała w trzech fazach: pierwsze dwie fazy miały charakter działań zaczepno-obronnych, podejmowanych przez stronę pol., trzecia obrony:
– I faza (9-12 IX) natarcie na Stryków
– II (13-15 IX) natarcie na Łowicz
– III (16-18 IX) odwrót na Warszawę podczas którego siły pol. uległy rozbiciu.
Całością sił pol. dowodził dowódca armii „Poznań” gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba. Skład armii „Poznań”: grupa oper. gen. bryg. E. Knolla-Kownackiego – 14. DP (gen. bryg. F. Wład), 17. DP (płk dypl. M. Mozdyniewicz) i 25. DP (gen. bryg. F Alter); 26. DP (płk dypl. L. Strzelecki), Wielkopolska BK (gen. bryg. R. Abraham), dwanaście batalionów Brygady ON „Poznań” (płk S. Siuda), 7. pac (płk T. Bondar) oraz lotnictwo samoloty (płk dypl. pilot S. Kuźmiński): 3. dyon z 3. pułku lotnictwa myśl., 34. eskadra rozp., 33 i 36 eskadra obs.







Skład armii „Pomorze” (gen. dyw W. Bortnowski): GO „Wschód” (dca gen. bryg. M Bołtuć) – 4. DP (dcy płk dypl M. Rawicz-Mysłowski – poległ 12 IX, płk J. Werobej) i 16. DP (dca płk dypl. Z. Bohusz-Szyszko), 15. DP (dca gen. bryg. Z. Przyjałkowski), 27. DP (gen. bryg. J. Drapella), sześć batalionów ON oraz lotnictwo (dca płk pilot B. Stachoń): 3. dyon z 4. pułku lotnictwa myśl., 42. eskadra rozp., 43. i 46. eskadra obserwacyjna.









Siłami niem. dowodził dowódca GA „Poudnie” gen. płk G. von Rundstedt: skład 10 A (dca gen. art. W. Reichenau), 11 KA (18 i 19 DP, II dyon z 67 pac), 16 KPanc (1. DPanc, 4. DPanc 31. DP wzm.), XZmot. KA (1. i 2. DLek, 29. DZmot), 8. A (gen. piech. J. Blaskowitz), III KA z 4. A (3., 50. i 208. DP, BP „Netze”, II dyon z 66. pac), X KA (17., 30., 213. i 221. DP, II dyon z 58. pac i II dyon z 59. pac), XIII KA (10. i 24. DP, 3. DLek, II dyon z 40. pac, II dyon z 49. pac i II dyon z 93. pac), artyleria dyspozycyjna GA „Południe” (623. pułk artylerii najcięższej, 607., 631. i 641. dyon artylerii najcięższej, I dyon z 33. pal) i lotnictwo boj. (jednostki 1. i 4. Floty Pow. oraz lotnictwo specjalne).





Armie „Poznań” i „Pomorze” broniły, zgodnie z planem, terenu Poznańskiego i Pomorza. 1-3 IX armia „Pomorze” poniosła porażkę w Borach Tucholskich i wycofała się na pd. brzeg Wisły. Niemcy nie podjęli pościgu, ruszyli wojskami szybkimi na wsch. (w pasie na pn. od Wisły). Armia „Poznań”, nie atakowana większymi siłami, pozostawała w obronie na terenie Wielkopolski. 5 IX, wobec odniesionych przez Niemców sukcesów na obu skrzydłach frontu pol., Nacz. Wódz zarządził ogólny odwrót na linię rzek: Narew, Wisła i San. Armie „Poznań” i „Pomorze”, wysunięte w stosunku do pozostałych sił pol. bardziej na zach., znalazły się w odosobnieniu. Otrzymały one w ramach odwrotu na nową linię obrony rozkaz odejścia na Warszawę. Odwrót dokonany nocami zapobiegł wykryciu wycofujących się wojsk przez lotnictwo niem. 8 IX armie „Pomorze” i „Poznań” osiągnęły obszar Kutno, Włocławek, Koło. Równolegle do kierunku odwrotu obu armii pol. zdążały niem. 8 i 10 A, które dysponując wojskami szybkimi wyprzedziły siły polskie.

8 IX gen. Kutrzeba przedstawił Naczelnemu Dowództwu propozycję przeciwuderzenia w odsłonięte północne skrzydło maszerującej ku Warszawie niem. 8 A, uzyskania szerszego korytarza oper., dla ułatwienia odwrotu zabezpieczonego od pn. linią Wisły, a od pd. uchwyconą rubieżą obrony na pd. od Bzury i linii kol. Głowno-Warszawa. W tym czasie na pozostałym froncie Niemcy rozwijali działania zaczepne: na pn. osiągnęli Narew, na kier. Toruń, Warszawa posuwali się wzdłuż Wisły, w centrum (na kier. warszawskim) 8. A wyszła na linię Łęczyca Łódź; wojska szybkie 10. A (4. DPanc z XVI KPanc) usiłowały uchwycić z marszu Warszawę. Dowództwo niem. zakładając, że siły pol. z Pomorza i Poznańskiego wycofały się na wsch., dążyło do jak najszybszego opanowania stolicy i przekroczenia środk. Wisły.



Armia „Poznań” tymczasem przerwała odwrót i koncentrowała się w myśl decyzji gen. Kutrzeby do uderzenia w ogólnym kier. na Łódź, na skrzydło i tyły niem. 8. A. Armia „Pomorze” oddalona była jeszcze o 3-4 dni marszu od podstaw wyjściowych do natarcia. Dowództwo polskie, mając dość dokładne informacje o ugrupowaniu niem., planowało wykonanie manewru zaczepnego przez uderzenie armii „Poznań” na 30 DP osłaniającą skrzydło niem. 8 A, rozbicie jej, następnie pobicie rozśrodkowanych sił 8. A we współdziałaniu z nadciągającą armią „Pomorze”. Otrzymawszy zgodę Naczelnego Wodza, armia „Poznań” rozpoczęła 9 IX przeciwuderzenie z rejonu na północ od Bzury na niem. 30. DP, rozciągniętą w marszu między Łęczycą a Łowiczem. Natarcie w ogólnym kier. na Stryków prowadziła grupa oper. gen. Knolla (14., 17. i 25. DP). Prawe skrzydło natarcia ubezpieczała w rej. Dąbie Podolska BK, działająca w kierunku na Uniejów, lewe skrzydło – Wielkopolska BK, nacierająca z rej. Soboty przez Bielawy na Głowno. Siły polskie mimo kilkakrotnej przewagi liczebnej, jaką miały początkowo nad Niemcami, oraz czynnika zaskoczenia nie zdołały osiągnąć zasadniczego celu, zadały jednak duże straty 30. DP (straciła ok. 1500 ludzi i znaczne ilości sprzętu) i odrzuciły ją ok. 20 km na pd.; zdobyły Górę Św. Małgorzaty, Ryski, Łęczycę i Piątek; znaczne straty w ludziach i sprzęcie zadały również dalszym podchodzącym do walki dywizjom 8. A.
10 IX po południu, w czasie pościgu, pol. 17. DP stoczyła z 17. DP niemiecką ciężki bój spotkaniowy w Małachowicach. 11 IX armia „Poznań”(url=http://dobroni.pl/wojsko,armia-krajowa,10196 title=armia krajowa>armia kraojowa , kontynuując natarcie siłami Podolskiej BK i 25 DP, walczyła w rejonie na pd.-zach. od Łęczycy z nadchodzącą 221. DP niem.; 17. DP wyparła z Grabiszewa, Małachowic i dworu Sokolniki oddziały 17. DP niem., a 14. DP osiągnęła Mąkolicę i Koźlę. Na lewym skrzydle natarcia weszła do walki grupa oper. gen. Bołtucia z armii „Pomorze”, zdobywając siłami 4. DP Sobotę i las pomiędzy Bielawami a Głownem, a 16. DP Łowicz. Reszta sił armii „Pomorze” znajdowała się w obronie w rejonie Włocławek, Brześć Kujawski, Koło, frontem na zach. i pn.-zach., wiążąc walką niem. III K.



Już od 11 IX zaczęli Niemcy kierować nad Bzurę nowe siły, głównie z 10. A, także z 4. A (III KA i 3. DP) oraz z odwodów GA „Południe”. Siły te początkowo podlegały dowódcy 8. A, od 15 IX ponownie przeszły pod dowództwo 10. A. l2 IX dowódca GA „Południe” skierował nad Bzurę lotnictwo grupy lotn. gen. W. Richthofena, później także część sił z 4. Floty Powietrznej. 12 IX wieczorem wykonująca główne natarcie grupa gen. Knolla osiągnęła linię Stryków-Ozorków. W tym samym dniu gen. Kutrzeba otrzymawszy wiadomości o wycofaniu się do Modlina dywizji armii „Łódź”, z którymi nie było dotychczas łączności, wydał rozkaz przerwania bitwy.
Nowy plan przewidywał uderzenie siłami armii „Pomorze” przez Łowicz na lasy skierniewickie. W nocy na 13 IX grupa gen. Knolla wycofała się na pn. brzeg rzeki. Nie wiedząc o tym, Niemcy w obawie ponownego natarcia sił pol. odeszli na pd. W tej fazie bitwy inicjatywa pozostawała nadal w rękach dowództwa pol. Na mocy decyzji gen. Kutrzeby 4., 16. i 26. DP oraz Wielkopolska BK pod dowództwem gen. Bortnowskiego miały w nocy na 14 IX uderzyć z pn. brzegu Bzury przez Łowicz na Skierniewice oraz uchwycić Sochaczew i Puszczę Kampinoską. Grupa Operacyjna gen. Knolla miała wycofać się nad Bzurę i przebić do Warszawy. Dla osłony od pn. i zach. utworzono grupy oper.: pod dowództwem gen. M. Karaszewicza-Tokarzewskiego (skład: 15., 27. DP i 19. pp) i pod dowództwem gen. S. Grzmota-Skotnickiego (skład: 70 pp, Wielkopolska Brygada ON, 8. baon strzelców 5. baon ckm, Podolska BK i resztki Pomorskiej BK). Rano 14 IX zgrupowanie gen. Bortnowskiego rozpoczęło natarcie; 26. DP mimo silnego oporu niem. sforsowała Bzurę; 16. DP również sforsowała Bzurę i toczyła ciężkie walki o Łowicz; 4. DP osiągnęła szosę Łowicz-Głowno. O godz. 10 gen. Bortnowski otrzymał meldunek lotn. donoszący o licznych kolumnach pancernych na drogach między Błoniem a Sochaczewem, maszerującej spod Warszawy niem. 4. DPanc. W obawie, że dywizja niemiecka jeszcze tego samego dnia może przekroczyć słabo bronioną B. i wyjść na tyły pol. 26. DP nacierającej w kier. na Skierniewice, gen. Bortnowski wydał 26. DP rozkaz odwrotu za Bzurę.; dywizja poniosła duże straty. Gdy do odwrotu przeszła także część 16. DP, gen. Bołtuć wycofał swoją grupę za rzekę. 15 i 16 IX armia „Pomorze” broniła się na pn. brzegu Bzury. (26. i 16 . DP) i na rz. Słudwi (4. DP), grupa gen. Skotnickiego na pozycji między Kutnem a Żychlinem; grupa gen. Tokarzewskiego w rej. Gąbina. Dywizje armii „Poznań” zajmowały podstawy wyjściowe przez B. w rej. Sochaczewa. Wielkopolska BK po przejściu przez Bzurę. w Witkowicach weszła do Puszczy Kampinoskiej.





Początkowo dowództwo niem. nie rozszyfrowało zamiarów dowództwa pol. Dopiero 14 IX rozpoczęło przygotowania mające na celu okrążenie i zniszczenie odosobnionych armii polskiej. Plan niem. przewidywał skierowanie do bitwy nad B. gros sił 10 A, w tym dwóch dywizji panc., trzech lekkich i jednej zmot. (ok. 800 czołgów) i koncentryczne rozbicie sił polskich.
16 IX przy wsparciu potężnego lotnictwa boj. Niemcy rozpoczęli atak na okrążone armie polskie. 1. DPanc, ściągnięta spod Góry Kalwarii, przeprawiła się przez B. w Kozłowie Szlacheckim, uderzyła na 57 pp z 14 DP, rozbiła go i wdarła się w głąb ugrupowania i na tyły obu armii polskich. 4. DPanc przeprawiła się przez Bzurę. pomiędzy Sochaczewem a Brochowem, uderzyła w kierunku pd.-zach. zadając duże straty 25. DP w rejonie Adamowej Góry, i opanowała Ruszki. Dalsze natarcie 4. DPanc niem. zostało zatrzymane. W nocy na 17 1X siły główne armii „Poznań” rozpoczęły bitwę o przełamanie niem. okrążenia pomiędzy Witkowicami a Sochaczewem. 15. DP i Podolska BK przeszły Bzurę. w Witkowicach, 25. DP w Brochowie; 17. DP maszerowała w kierunku przeprawy do Brochowa; 14. DP koncentrowała się w Łaziskach. Armia „Pomorze” przesunęła się w rej. Osmolin, Kiernozia, Osiek. Grupa gen. Skotnickiego przeszła w rejon na zach. od Kiernozi, a 27. DP z Gąbina na Iłów.





17 IX rano Niemcy wznowili natarcie, kierując je na pn. wzdłuż obu brzegów B. Wspierające natarcie lotnictwo niem. (ok. 300-330 samolotów) bombardowało od godz. 9 do zmroku obszar, na którym okrążone zostały armie polskie, wyrządzając ogromne straty w ludziach i sprzęcie. Artyleria niem. ogniem od Brochowa i od strony Wyszogrodu z prawego dominującego brzegu Wisły uniemożliwiała przeprawę; po dwudniowych krwawych walkach niemieckie związki pancerne odcięły większość sił pol. na zach. brzegu B. Okrążone w rej. Wyszogrodu, Starych Bud, Iłowa resztki rozbitych jednostek polskich były systematycznie bombardowane i ostrzeliwane przez lotnictwo niem. i artylerię. Po bohaterskim oporze i wyczerpaniu amunicji i żywności zaprzestały walki. Tylko nielicznym grupom piechoty bez broni ciężkiej udało się wyrwać z okrążenia i przebić przez Puszczę Kampinoską do Warszawy (do 22 IX) i Modlina. Do Warszawy przedostali się gen. Kutrzeba ze sztabem, gen. Knoll i gen. Tokarzewski, obie brygady kawalerii po krwawych walkach w Sierakowie, 15. DP po walkach w Laskach oraz 25. DP po walkach pod Młocinami. Zreorganizowane, wzięły one udział w końcowej fazie obrony Warszawy. Reszta oddziałów z gen. Bortnowskim dostała się w okresie 18-22 IX do niewoli.
Polskie przeciwuderzenie znad Bzury, mimo że w końcowym rezultacie zakończyło się klęską armii „Pomorze” i „Poznań”, spełniło ważne zadanie operacyjno-strategiczne: zmusiło dowództwo niemieckie do zmiany planu działań, opóźniło atak na Warszawę i uniemożliwiło wykorzystanie niemieckich wojsk szybkich do przegrupowania na południe (do GA „Południe”) w celu przyspieszenia działań na Lubelszczyźnie.



II Wojna Światowa